In ’t Kantelmoment duiken we in de casus van Jayden, een jongeman met een lichte verstandelijke beperking die vastliep in een patroon van schaamte en vermijding. Samen met zijn begeleiders en CCE werd een nieuwe aanpak gevonden die de situatie deed kantelen.
Wat doe je als een cliënt zich volledig afsluit en schaamte een gezonde begeleiding in de weg staat? En hoe kun je grenzen stellen zonder de relatie met de cliënt te schaden? In deze aflevering van ’t Kantelmoment bespreken we hoe het team van Jayden, met ondersteuning van CCE-consulent Jildou van der Velde en CCE-coördinator Hester Tilstra, een doorbraak wist te realiseren met geweldloos verzet. We verkennen de kracht van een brief, het belang van teamwork en het effect van een empathische maar duidelijke aanpak.
Een inspirerende aflevering over een ingewikkelde vastgelopen situatie met problematiek rond hygiëne, verbinding en de moed om grenzen te stellen in de zorg. Een verhaal dat laat zien hoe geweldloos verzet, teamwork en een positieve benadering het verschil kunnen maken voor cliënten en hun begeleiders.
Luister naar 't Kantelmoment
Te vinden in je favoriete podcast app! Abonneer je op de serie en krijg een seintje als er een nieuwe aflevering online staat. Laat ook een review achter - dan help je anderen het programma ook te vinden.
Voice-over
Je luistert naar ’t Kantelmoment, een podcast van Centrum voor Consultatie en Expertise.
“Eh, vorig jaar uh, of anderhalf of twee jaar geleden, was ik niet zo goed met het opruimen van mijn kamer. ‘t Was een bende…, een eh, goeie bende. Ik kon nauwelijks uhm.., staan dus, echt, ik deed die voordeur van mij open en ik kon echt alleen in een halve cirkel staan.”
Soms stuiten professionals, cliënten of verwanten in de zorg op problemen en loopt een situatie vast. Bijvoorbeeld als gevolg van onbegrepen of problematisch gedrag van een cliënt, naasten die zich niet gehoord voelen of teamleden die niet op één lijn zitten. Dan kunnen consulenten van CCE in een consultatie helpen om de vastgelopen situatie vlot te trekken.
In deze podcast duiken we in zo’n consultatie en zoeken we, samen met de betrokken partijen, naar ’t Kantelmoment: welke actie, inzicht of aanpak deed de situatie ten positieve omslaan?
Vandaag gaat het over Jayden, een 20-jarige jongen met een lichte verstandelijke beperking. Jayden is een vriendelijke jongeman met een vlotte babbelToch verloopt niet alles soepel in het leven van Jayden. Twee jaar geleden ging het bijvoorbeeld mis in het appartementencomplex waar hij begeleid woont. Door problemen met de zorg voor zichzelf, ontstond er overlast, wat voor iedereen, en zeker ook voor Jayden, moeilijk was. Zijn begeleiders besloten CCE in te schakelen om samen naar een oplossing te zoeken.
Marlou
“Jayden ging heel veel werken. Hij stond elke dag laat op, zochten we hem op, wilde nooit zijn deur opendoen, was daarin heel erg op zichzelf…. vaak kwam hij ’s avonds laat, om een uur of één de deur uit of twee in de nacht of zelf later weer terug; we zagen hem eigenlijk amper. Vaak, als we hem zagen ging-ie de deur uit… kort gesprekje, als hij er niet was, gingen we bijvoorbeeld z’n kamer controleren dat het een enorme bende was. Postvak openen, brieven die opliepen, hij was heel erg in de vermijding. Zocht ik hem op ’s ochtends. Dan maakten we een afspraak en dan kwam hij niet. Extreem in de vermijding.
Dat is wat wij toen zagen. Hadden we al zorgen, maar we wisten totaal niet wat ermee moesten.”
Voice-over
Aan het woord is Marlou, een van Jaydens woonbegeleiders. Jayden vond het moeilijk om anderen toe te laten in zijn kamer, waardoor de rommel en de onaangename geur in zijn studio steeds erger werden. Het bracht zijn begeleiders in een lastige situatie, omdat ze graag wilden helpen, maar niet wisten hoe.
Marlou
“Hij had urineverlies. ’s Nachts in bed. Ruimde zijn kamer niet op. Verschoonde z’n bed niet. Hij ging ’s avonds weer slapen in het bed waarin hij de nacht ervoor in had geplast. Daar zijn ook door zijn vorige begeleiders plannen voor gemaakt, hoe kun je zorgen dat het niet weer gebeurt? Hoe kun je dat oplossen? Op momenten dat hij wel op contactmomenten kwam. Dat werkte allemaal niet. Het werd steeds erger, je begon het ook steeds sterker te ruiken op de gang. Echt wel heel zorgelijk.”
Voice-over
Omdat het contact met Jayden zo moeizaam verliep, was er geen zicht op verbetering. Daarmee ontstond voor de woonbegeleiders een onhoudbare situatie. Overplaatsing naar een andere zorginstelling leek op dat moment de enige oplossing.
Marlou
“Wij konden best veel voor hem betekenen en zijn kamer schoonmaken. Maar er zaten ook grenzen aan voor collega’s en het team. Ik ga niet elke dag zijn bed verschonen; dat hoort niet bij mijn takenpakket. Op een gegeven moment ga je daarmee voor jezelf een grens over. Je kon die kamer niet inlopen of je begon al te kokhalzen… je ging voor jezelf al een grens over daarin.”
Voice-over
Doordat Jayden het contact met zijn begeleiders zo veel mogelijk uit de weg ging, werd steeds duidelijker dat hij zijn gedrag niet zou aanpassen. Ook op zijn werk liep niet alles vlekkeloos. Later op de dag en ‘s avonds werkte hij bij een koeriersbedrijf. Daar kwam hij regelmatig te laat. Intussen groeide het stapeltje ongeopende rekeningen in zijn postvakje. Omdat Jayden in een traject voor begeleid wonen zat, met als doel om op langere termijn zelfstandig te gaan wonen, drong de vraag zich op of hij nog wel op de juiste plek woonde, vertelt Marlou’s collega Lotte: (40 sec)
Lotte
“Het past bij onze woonvorm dat jongeren gemotiveerd zijn. Wel zelfstandig wonen, 24 uur iemand aanwezig…, maar niet alles standaard samen doen. Maar hij was zo in de vermijding dat je eigenlijk niet echt met hem in gesprek kon. Vaak liep hij weg of deed hij de deur dicht.”
Voice-over
Achteraf geeft Jayden zelf ook toe dat hij niet goed voor zichzelf zorgde. Hij is dan twee jaar ouder en probeert zich te herinneren wat er destijds is gebeurd. (13 sec)
Jayden
“Eh, vorig jaar uh, of anderhalf of twee jaar geleden, was ik niet zo goed met het opruimen van mijn kamer. ‘t Was een bende…, een eh, goeie bende. Ik kon nauwelijks uhm.., staan dus, echt, ik deed die voordeur van mij open en ik kon echt alleen in een halve cirkel staan.”
Voice-over
Richelle Bollerman was nauw betrokken bij de problemen met Jayden. Richelle werkt als gedragswetenschapper voor jongvolwassenen die onder begeleiding wonen. Ze legt uit dat Jayden een moeilijke jeugd achter de rug heeft. Met zijn moeder maakte hij voornamelijk ruzie; met zijn vader had hij nauwelijks contact. En voor zover ze weet, heeft hij al zijn hele leven last van incontinentieproblemen. Vanwege de vele ruzies met zijn moeder kwam Jayden in de crisisopvang terecht. Daarna was er steeds meer sprake van schoolverzuim en is hij in overleg met de jeugdreclassering uit huis geplaatst.
Volgens Richelle is het voor Jaydens begeleiders van groot belang om zich te realiseren dat hij in het dagelijkse contact vrolijk en verstandig overkomt, maar dat dit in zijn gedrag lang niet altijd tot uiting komt.
Richelle
“Deze jongen heeft veel te maken gehad met overvraging. Er is sprake van een disharmonisch intelligentie-profiel, wat maakt dat hij ogenschijnlijk veel aankan. Daar waar eigenlijk heel snel te veel van hem wordt gevraagd. Hij heeft een vlotte babbel, dus hij zal doen alsof alles begrepen is en alsof alles lukt. Terwijl in de praktijk dat omzetten naar handelen heel ingewikkeld voor hem is.”
Voice-over
Ook Richelle stelde vast dat er snel iets moest veranderen aan Jayden’s situatie. Aan de ene kant gaven teamleden duidelijk te kennen dat ze de overlast niet langer aankonden. Aan de andere kant zagen ze een cliënt die vermoedelijk uit schaamte elke vorm van ondersteuning afwees en iedere vorm van contact ontliep.
Richelle
“Als we kijken naar hem… dan hebben we op een gegeven moment gezegd dit we vinden zo schrijnend… je eigenwaarde is eigenlijk zo laag: dat jij ermee akkoord gaat dat jij eh… ruikend door het leven gaat. Dat je kamer elke keer als je weer naar binnenstapt… dat die geur zo penetrant is, zo zuur is. Woonbegeleiders gingen de kamer niet meer op en toen hebben we gezegd dit kan niet meer. Hier ligt een grens. Uhm, dit moet anders.”
Richelle
“Dan heb je contact met de eerder betrokken partijen om te kijken uh wat hebben jullie ingezet? Wat was effectief, wat was niet effectief? Wat? Waar liggen nog kansen voor ons om te benutten? Eh.., en als op een gegeven moment die kansen allemaal uitgeput zijn, uhm, dan kom je terecht bij CCE. Kijk eens met ons mee, met een helicopterview en. Wat is er nog mogelijk?”
Voice-over
Zo kwam Jaydens dossier terecht bij Jildou, consulent van CCE. Zij sprak met alle betrokkenen: teamleden, de gedragsdeskundige en zijn moeder. Op basis van die gesprekken observeerde Jildou dat er een vast patroon was ontstaan, namelijk zorgverleners die uit compassie voor Jayden persoonlijke grenzen overgingen, maar er niet in slaagden zijn gedrag te beïnvloeden. Terwijl Jayden’s situatie hoognodig moest veranderen. Hoe konden de teamleden deze patstelling doorbreken?
Jildou
“Zij waren heel erg geneigd om zijn privacy te respecteren en hadden heel veel, nou ja, oog voor de schaamte die hij had en daar gingen ze in mee. Dus, eh.., zij vermeden ook belangrijke gesprekken, omdat zij voelden ja dat vindt hij heel schaamtevol. Uhm, dus hebben we het er maar niet over. Dus spraken ze hem bijvoorbeeld ook niet aan omdat-ie stonk.”
Voice-over
Consulent Jildou stelde dat de zorgverleners een afweging konden maken tussen hun verantwoordelijkheden voor Jayden, zijn privacy en hun eigen normen en waarden. En dat het gewenst was tegelijkertijd ook hun eigen houding kritisch tegen het licht te houden. Jildou adviseerde dat het kon helpen wanneer Jaydens begeleiders zich voortaan anders opstelden tegenover Jayden. Het bracht haar op het plan het principe van geweldloos verzet in praktijk te brengen. Een andere term voor deze aanpak is verbindend gezag. Dat komt erop neer de cliënt aan te zetten om zich anders te gedragen, terwijl de situatie niet escaleert.De waarden van de hulpverleners staan daarbij centraal. Zo wordt voorkomen dat ze nog langer over hun eigen morele grenzen gaan om de cliënt te ontzien.
Jildou
“Geweldloos verzet is een methodiek waarin je verandering teweeg brengt door structureel zelf iets anders te doen. Het gaat ervan uit dat een patroon ontstaat tussen mensen dus tussen jou en de ander of binnen een team. In dit geval tussen de woonbegeleiders en Jayden. Dat is een wisselwerking. Maar als jij zelf structureel iets anders doet, dan dwing je de ander om ook iets anders te doen. En… waarin een hele belangrijke pijler is, is dat je dat vanuit verbinding en respect en geweldloosheid doet.”
Voice-over
Consulent Jildou overlegde uitvoerig met het team van acht woonbegeleiders over geweldloos verzet als nieuwe strategie. Een belangrijke voorwaarde was dat alle teamleden zich konden vinden in de gewijzigde aanpak. (19 sec)
Marlou en Lotte
“Wat eigenlijk inhield dat we niet met hem mee bewogen. Zelf iets anders gingen doen zonder van hem ander gedrag te verwachten. Hypothese was dat Jayden in vermijding zou zitten uit schaamte voor zijn kamer en dat die rook.
Het plan dat er uiteindelijk uitkwam was dat we eerst gingen focussen op zijn kamer. Onze aandacht ging uit naar zijn hygiëne, dat hij ging douchen, zijn kleren ging wassen. Daar schaamt hij zich voor, dat zit hem in de weg om met ons in contact te komen. We wilden een extern bedrijf een grote schoonmaak laten doen. Zijn moeder was er ook bij betrokken. Die heeft ook zijn kleding gewassen. Daar heeft hij een nacht geslapen. Toen zijn we twee dagen met zijn kamer bezig geweest. Nieuw matras, nieuwe bank geregeld. Allemaal heel smerig. Als-ie terug kwam zou er dagelijks iemand langskomen. Om zijn bed te verschonen, zijn was te doen, om een keer de badkamer schoon te maken, te stofzuigen, te dweilen. Eigenlijk al het huishouden van hem overnemen.”
Voice-over
Nu was de vraag hoe de begeleiders Jayden zo ver konden krijgen om mee te werken. Omdat hij niet reageerde op verzoeken om zelf zijn kamer op te ruimen, de deur niet open deed en boos werd, stelden Lotte en Marlou een brief op. Een essentieel onderdeel van de aanpak van geweldloos verzet. Een spannend moment, want Lotte en Marlou hadden geen idee hoe hij zou reageren en waren bang dat de band met Jayden daardoor zou verslechteren, vertelt Marlou:
Marlou
Als je niet met ons in gesprek wil, dan moeten we het maar zo doen. Dus die weerstand was er sowieso toen. Jij hebt de brief toen onder z’n deur doorgeschoven. En je hebt een spraakmemo gestuurd. Je hebt hem nog voorgelezen.
Beste Jayden,
Wij zien jou als een sociale jongen die altijd een glimlach op zijn gezicht heeft. Je werkt altijd erg hard, hier hebben wij bewondering voor. We vinden het knap hoe jij dit volhoudt.
Sinds kort ben je 18 jaar en de realiteit is dat wij, om conflicten te voorkomen, afgelopen tijd veel van jou hebben geaccepteerd, wat we eigenlijk niet zouden moeten accepteren.
Als team hebben wij de keuze gemaakt om vanaf nu niet meer mee te bewegen in jouw angsten en ge voel van schaamte. We moeten verandering gaan maken. Dit gunnen we jou. We kunnen niet meer accepteren dat jij in een onhygiënische kamer leeft, met kleren rondloopt die naar urine ruiken en dat wij niet weten waar jij bent.
Wij zullen er alles aan doen om ervoor te zorgen dat dit verandert en dat jij je beter voelt. Ook als dat inhoudt dat we dingen moeten doen die jij niet wilt.
Voice-over
Met enige moeite kan Jayden zich nog voor de geest halen wat hij dacht toen hij de brief in handen kreeg.
Jayden
“Op een gegeven moment kreeg ik een brief onder mijn deur doorgeschoven en daar stond op dat ik dat eh, dat eh.., dat de begeleiding vroeg of ik mijn kamer wou opruimen. Oei, ik las die brief en het was eh, natuurlijk begrijpelijk. Het eh... Ik keek om mij heen. Ik dacht ja, ok ja.., maar ja... Het eerste wat ik dacht toen ik die brief las, ik dacht niks eigenlijk. Ik gooi die brief weg en ik ga gelijk alles in vuilniszakken doen. Alles gelijk opruimen. Dus toen ben ik naar mijn moeder gegaan. Had ik uh de kans gekregen om na te denken en uh, mezelf afvragen of ik zo wil doorgaan of niet. En sinds dat moment is het eigenlijk wel…, als het gaat om mijn kamer en zo, is het eigenlijk wel bergopwaarts gegaan.”
Voice-over
Nadat Jayden van de schrik was bekomen, zorgde de brief van Marlou en Lotte en hun collega’s duidelijk voor een omslag. Hij realiseerde zich ook zelf dat er iets moest veranderen aan zijn gedrag. Dit gunstige resultaat is terug te voeren op de toon waarin de teamleden de brief hebben opgesteld. Volgens consulent Jildou is heel bewust gekozen voor een positieve benadering van Jayden om vervolgens duidelijk te maken dat de teamleden vanuit de beste bedoelingen voor een andere aanpak kozen. Daar ligt de kern van geweldloos verzet, zegt Jildou:
Jildou
“Allereerst begint die brief met uh wat ze bewonderen aan hem…, wat hem een mooi mens maakt. Daar konden ze heel veel over vertellen want daar hadden ze goed zicht op. Eh.., maar het gaat dus ook over grenzen. Dat er een situatie is ontstaan die niet toelaatbaar is. En in die brief staat dan ook dat ze daar verantwoordelijkheid voor nemen; dus dat dat je niet zegt jij moet veranderen maar dat je zegt, ja wij hebben ook onderdeel in dit patroon en wij gaan dat anders doen. En we hebben met het team in kaart gebracht over welke zorgen ze allemaal hebben, dus dat is heel concreet. Over welke gedragingen maak je je zorgen? En waar ga je dan je nu op richten? Choose your battles. Je bent als wat vind je t ergste? Dat kondig je aan in die brief. En bij hem was dat uh de hygiëne van zijn kamer waar zij zeiden van ja dat kunnen we niet meer toestaan dat jij leeft in uh in zo'n situatie.”
2de helft brief uit brief en interview (Marlou):
“We hebben een plan gemaakt voor alle dingen die we anders gaan doen. Stapsgewijs zullen we hiermee starten. We zullen je dit altijd vertellen. We zullen je moeder en Jaap om hulp vragen, maar ook zullen we, als het moet, contact opnemen met je werkgever, je voetbalcoach of je vrienden. We zullen hierbij geen agressie gaan gebruiken, bijvoorbeeld vastpakken, meesleuren, schelden of slaan. De eerste stap in het plan is dat er een schoonmaakbedrijf langskomt. We zullen zorg dragen voor een nieuw matras en beddengoed. Daarnaast zullen we dagelijks jouw kamer bijhouden. Ook zullen we dagelijks rond kwart over elf contact met jou zoeken, omdat wij graag willen weten hoe het met jou gaat. We doen dit, beste Jayden, niet om het je moeilijker te maken. Wij gunnen jou een leven, waarin de angst en schaamte je niet meer beheerst en daarnaast hebben we ook vertrouwen dat het lukt. Deze boodschap is geen dreigement, we schrijven dit omdat we vinden dat je recht hebt op goede zorg en we willen hier graag onze verantwoordelijkheid voor nemen. Groetjes, team Jayden.”
Voice-over
In de periode daarna stond Jayden toe dat zijn kamer elke dag aan het eind van de ochtend werd opgeruimd. Geleidelijk begon hij ook zelf zijn spullen op te ruimen en deed hij uit eigen beweging zijn vuile beddengoed in de wasmachine. Hij begrijpt dat hij moet leren om beter voor zichzelf te zorgen. Het gaat alleen niet vanzelf.
Jayden
“Mijn hoofd werkt ingewikkeld maar ook simpel, nog steeds een beetje eigenlijk? Tja, ik weet het niet. Ik weet ook af en toe niet hoe mijn eigen hoofd werkt eerlijk gezegd.”
Voice-over
Twee jaar later woont Jayden nog in hetzelfde appartementencomplex waar hij ook nog steeds wordt begeleid door Marlou, Lotte en hun teamgenoten. Zijn incontinentieprobleem is niet opgelost, maar inmiddels redelijk onder controle en bespreekbaar. Gedragsdeskundige Richelle vindt dat hij gezien zijn situatie nu de juiste begeleiding krijgt en op de juiste plek zit.
Richelle
“Deze jongen, toen hij hier kwam werd-ie bijna achttien en eigenlijk…, nou ja, de zestien, zeventien, achttien jaar daaraan voorafgaand zijn niet succesvol voor hem geweest. Nu woont ie hier dus enkele jaren, waarvan eigenlijk van het jaar laatste jaar we hebben gezegd nu hebben we de juiste begeleidingsstijl pakken. We kunnen niet verwachten dat we na één jaar al die achttien jaren daarvoor verholpen hebben. Dus eigenlijk is het nog veel te fragiel om te kijken waar kan deze jongen naartoe? Op basis daarvan hebben we nu gezegd we gaan er alles aan doen dat hij hier kan blijven wonen. Voor de komende periode in ieder geval.”
Jayden
“Ik ben wel blij dat ze dit zo hebben aangepakt, eerlijk gezegd. Ook met de brief en het voor de deur staan… eh, want daar heb je wel lef voor nodig, als je weet hoe ik toen in mijn hoofd zat, daar heb je wel lef voor nodig. Dus ik ben eigenlijk heel blij zoals het toen gegaan is, dat sowieso.”
Voice-over:
Je luisterde naar 't Kantelmoment, een podcast van Centrum voor Consultatie en Expertise.
Deze aflevering werd gemaakt door Diederik Samwel en geproduceerd door Exp Inc. Deze casus werd aangedragen door Hester Tilstra, CCE-coördinator van de consultatie. Wil je meer weten over de onderwerpen die we bespreken? Bezoek dan onze website op https://www.cce.nl/podcast voor aanvullende informatie en verdiepende content. Bedankt voor het luisteren, en tot de volgende aflevering!
Vragen of opmerkingen over deze podcast? Neem contact met ons op via expertisemanagement@cce.nl